تجلیل از چهره های ماندگار و سخنان بزرگان

سعید شیرازی

و سعید شیرازی می گه :

معرفت شناسى
تحليل سه جزئى معرفت
335856.jpg
] ساجد طيبى ]

معرفت شناسى يكى از حوزه هاى اصلى فلسفه از ديرباز تاكنون بوده است كه به بررسى ماهيت و تعريف معرفت، امكان معرفت و حدود و قلمرو معرفتِ ممكن، منابع معرفت و سؤال هايى از اين دست درباره پديده اى كه در زندگى روزمره با عباراتى نظير «معرفت»، «شناخت»، «دانش»، «آشنايى» و. . . از آن ياد مى كنيم مى پردازد. خود لفظ «معرفت شناسى» در زبان فارسى به عنوان ترجمه اى براى واژه «Epistemology» در زبان انگليسى به كار مى رود. اين واژه داراى ريشه اى يونانى است و از دو جز «episteme» به معناى شناخت و معرفت و «logos» به معنى نظريه و تبيين عقلانى تشكيل شده است و به همين دليل به آن «نظريه معرفت» يا Theory of Knowledge نيز مى گويند. در ميان پرسش هايى كه معرفت شناس به آنها مى پردازد اين پرسش كه «معرفت چيست » يا در واقع تلاش براى ارائه تعريفى براى معرفت مهمترين پرسش ها پنداشته مى شود. پاسخ هايى كه فيلسوف به ديگر پرسش هاى مهم معرفت شناسى نظير اين كه «آيا معرفت اساساً ممكن است »، «قلمرو معرفت چيست »، «معرفت از چه منابعى قابل دسترسى است» مى دهد تا حدود زيادى وابسته به تعريفى است كه وى از معرفت در ذهن دارد.

* رويكرد تحليل مفهومى
يك رويكرد اصلى در پاسخ به پرسش از چيستى معرفت رويكرد تحليل مفهوم معرفت است. در اين رويكرد هدف معرفت شناس تحليل مفهوم معرفت به مفاهيم سازنده آن است. اين رويكرد را مى توان در مقابل رويكردهاى ديگر نظير رويكرد هستى شناختى كه به دنبال بررسى شأن وجودى معرفت است يا رويكرد روان شناختى كه به مطالعه فرآيندهاى روانى دخيل در وقوع معرفت مى پردازد، قرار دارد. رويكرد تحليل مفهومى را اگرچه مى توان شاخصه اصلى جريان غالب فلسفى يك قرن اخير در كشورهاى انگليسى زبان، يعنى فلسفه تحليلى، دانست اما قدمت آن به آثار افلاطون باز مى گردد. در واقع نخستين تلاش ها براى ارائه پاسخ به پرسش چيستى معرفت را مى توان در رساله تئاتتوس افلاطون مشاهده كرد كه در آن به نظر مى رسد سقراط در تلاش است در محاوره با تئاتتوس، مفهوم معرفت را تحليل كند.
منظور از تحليل يك مفهوم نظير معرفت عبارت است از ارائه شرايطى كه هر يك به تنهايى شرطى لازم براى اطلاق آن مفهوم باشند و بر روى هم، شرط كافى اطلاق آن مفهوم را فراهم آورند. [به عنوان مثال در تحليل مفهوم مادر، مى گوييم «انسان مؤنث داراى حداقل يك فرزند». در اينجا هر يك از شرايط انسان بودن، مؤنث بودن و حداقل داراى يك فرزند بودن، براى اين كه بتوانيم مادر بودن را به يك شخص نسبت دهيم لازم هستند و از طرف ديگر به هر شخصى كه همه اين شرايط را يكجا داشته باشد مى توانيم به درستى اطلاق مادر كنيم. ]

* كدام نوع معرفت
قبل از اين كه به مسأله تحليل معرفت بپردازيم بايد توجه داشته باشيم كه از ميان انواع مختلف كاربردهاى واژه معرفت و واژه هاى مشابه آن در كاربردهاى روزمره مختلف، معرفت شناس در درجه اول علاقه مند به بررسى چيستى و ارائه تعريف نوع خاصى از معرفت است كه به آن اصطلاحاً معرفت گزاره اى مى گويند. بسيارى از ادعاهاى ما درباره دانستن چگونگى چيز ها در جهان نظير اين كه «من مى دانم كه تهران پايتخت ايران است» از اين دست هستند. اين گونه ادعا ها را مى توان در قالب كلى «S مى داند كه P» قابل بازنويسى دانست كه در آن S شخصى است كه معرفت به وى اسناد داده مى شود و P گزاره اى است كه درباره آن ادعاى معرفت انجام گرفته است.
معرفت گزاره اى را اغلب از دو نوع ديگر معرفت و شناخت متمايز مى كنند. نوع اول «معرفت آشنايى» است كه ادعاهاى معرفتى نظير اين كه «سيامك، سياوش را مى شناسد» از اين نوع است. در چنين ادعايى محتوا يا مفاد معرفت سيامك، گزاره اى درباره سياوش و ويژگى هاى وى نيست بلكه مدعى شده ايم سيامك داراى آشنايى بى واسطه تجربى با سياوش است. در اينجا موضوع معرفت، خود سياوش است و نه هيچ خبر يا اطلاعى درباره وى. نوع ديگر معرفت را اصطلاحاً «معرفت به چگونگى» مى گويند كه بيانگر آشنايى يا شناخت فرد با نحوه انجام دادن يك عمل است. نظير اين كه «سيامك مى داند چگونه دوچرخه سوارى كند». هرچند كه رابطه ميان اين انواع معرفت خود مى تواند مورد بررسى باشد اما موضوع اصلى معرفت شناسى بررسى مفهوم معرفت به معناى معرفت گزاره اى است چرا كه ادعاهاى ما درباره معرفت به جهان واقع و اشيا و ويژگى هاى آن ها، كه موضوع بررسى علم است، از اين نوع است.
* تحليل سه جزئى
با توجه به آنچه كه درباره تحليل معرفت و معرفت گزاره اى گفته شد معلوم مى شود كه فيلسوف در پاسخ به پرسش از چيستى معرفت، به دنبال يافتن شرايطى مانند F1 ، F2، . . و. Fn است كه تعريف «S مى داند كه P اگر و تنها اگر S و P داراى ويژگى هاى F1 ، F2، . . . و Fn باشند.» را صادق كند يعنى اين كه هر كجا كه معرفت حاصل شده است حتماً هر يك از اين شرايط برآورده شده است و هر كجا كه تمام اين شرايط بر آورده شود حتماً معرفت حاصل شده است.
افلاطون در محاوره تئاتتوس پاسخى به اين پرسش ارائه مى دهد كه براى بيش از دو هزاره تا سال ۱۹۶۳ كه ادموند گتيه، مقاله كوتاه و دوران ساز خود را در رد آن منتشر ساخت، به عنوان تعريفى درست از مفهوم معرفت قلمداد مى شد و اغلب فيلسوفانى كه به پرسش هاى معرفت شناختى مى پرداختند اين تعريف يا چيزى شبيه به آن را درست مى انگاشتند و آن را پيش فرض ديگر مباحث و نظريات معرفت شناختى خود قرار مى دادند. پاسخ افلاطون را كه به آن تعريف سه جزئى از معرفت يا تعريف استاندارد معرفت نيز مى گويند به اختصار اين گونه مى توان بيان داشت كه «معرفت باور صادق موجه است» در اينجا به بررسى هر يك از اجزاى اين تعريف مى پردازيم:
(الف) شرط باور
مطابق تعريف استاندارد از معرفت نخستين شرط لازم براى آنكه S، به P معرفت داشته باشد اين است كه S به P باور داشته باشد. باور حالتى ذهنى از نوع گرايش هاى گزاره اى است. گرايش هاى گزاره اى نظير ترس، اميد، آرزو، باور و. . . حالات ذهنى هستند كه به ارتباط خاصى ميان يك شخص و يك گزاره مربوط مى شوند. به عنوان مثال شخص مى تواند اميد داشته باشد كه باران ببارد، بترسد كه باران بيايد، باور داشته باشد كه باران مى بارد يا. . . . هر يك از اين حالات ذهنى به نحوه خاصى از ارتباط شخص با يك گزاره واحد، يعنى باران مى بارد، مربوط هستند. از نظر معرفت شناسان ما تنها وقتى مى توانيم ادعا كنيم شخصى به يك گزاره معرفت دارد كه وى به آن گزاره باور داشته باشد. گفتن اين كه «من مى دانم كه باران مى آيد اما باور ندارم كه باران مى بارد» آشكارا تناقض آميز به نظر مى رسد. بنابراين، باور شرطى لازم براى معرفت است.
(ب) شرط صدق
اما روشن است كه داشتن باور به تنهايى براى معرفت داشتن كافى نيست. وقتى ادعا مى كنيم كه مى دانيم باران مى آيد منظورمان اين است كه نه تنها ما به اين گزاره كه باران مى آيد باور داريم بلكه در واقع باران مى بارد. بنابراين تنها زمانى ادعاى ما كه مى دانيم باران مى آيد درست است كه هم باور داشته باشيم كه باران مى آيد و هم اين كه گزاره باران مى بارد صادق باشد. ما اگر چه مى توانيم باورهاى كاذب داشته باشيم (چه بسا بسيارى از باورهاى ما اينچنين باشند) اما باور به گزاره اى كاذب معرفت نيست. معرفت به گزاره اى كاذب از لحاظ مفهومى، متناقض است و لذا شرط لازم ديگر معرفت، صادق بودن محتواى معرفت است.
(ج) شرط توجيه
سقراط در تئاتتوس با ذكر مثال هاى نقضى كه در آنها شخصى به امرى صادق باور دارد اما آشكار معرفتى درباره آن ندارد نشان مى دهد كه باور صادق داشتن به تنهايى براى معرفت داشتن كافى نيست. اگر سيامك بر اساس يك حدس باور داشته باشد كه تيم ملى ايران در مسابقه بعدى خود، حريفش را شكست مى دهد و از قضا چنين نيز شود، سيامك باورى صادق داشته است اما احتمالاً هيچ يك از ما مايل نيستيم ادعا كنيم او مى دانسته است كه ايران مى برد. اين كه باور سيامك در اين مورد خاص صادق بوده است صرفاً از روى خوش شانسى سيامك بوده است و نه بر شواهد و قرائنى كه وى را محق سازند چنين باورى داشته باشد. عموماً گفته مى شود آنچه كه سياوش در اينجا كم داشته است توجيهى براى باور خود بوده است. باور به يك گزاره صادق براى اين كه معرفت محسوب گردد بايد مبتنى بر شواهد كافى باشد كه باور به آن گزاره را موجه سازد. توجيه شرط لازم معرفت است و بدون آن هيچ باور صادقى معرفت قلمداد نمى شود.
بنابراين تعريف استاندارد معرفت را اين گونه مى توان خلاصه كرد كه: «S مى داند كه P اگر و تنها اگر اولاً S به P باور داشته باشد، ثانياً P صادق باشد و ثالثاً باور S به P موجه باشد.»
همان طور كه گفته شد اين تعريفى بود كه براى بيش از دو هزار سال تا حدود زيادى مورد توافق فيلسوفان بود و پرسش هاى ديگر نظير اين كه آيا معرفت ممكن است ، چه ميزان توجيه براى معرفت لازم است ، باور ها چگونه يكديگر را موجه مى سازند ، منشأ معرفت چيست و بسيارى ديگر از پرسش هاى مهم معرفت شناسى در چارچوب اين تعريف صورت بندى مى شد. اين وضعيت با انتشار مقاله «آيا معرفت باور صادق موجه است» توسط گتيه در ۱۹۶۳ به كلى دگرگون شد. گتيه با نشان دادن نادرستى اين تعريف جريان پويا و مداومى از تلاش و تكاپو ها براى ارائه تحليل درستى از معرفت را به راه انداخت كه اگرچه دست آوردهاى فلسفى بسيارى به بار داشته است و از بسيارى از جنبه ها درك ما را از معرفت به كلى دگرگون ساخته اما هنوز به پاسخى رضايت بخش دست نيافته است. در مبحث آينده دراين باره بحث خواهيم كرد.

* براى مطالعه بيشتر:

كتاب آشنايى با معرفت شناسى، نوشته منصور شمس براى كسى كه با مباحث اين حوزه آشنايى ندارد نقطه شروع مناسبى است. كتاب «نظريه شناخت» اثر رودريك چيزلم نيز كه يكى از آثار كلاسيك درباره معرفت شناسى در سنت فلسفه تحليلى محسوب مى شود توسط مهدى دهباشى ترجمه شده و انتشارات حكمت آن را منتشر كرده است. دو منبع فارسى ديگر: (۱)كتاب «معرفت شناسى» كه ترجمه فصلى با همين نام در كتاب Philosophy: a guide through subject (ويراستارى اى. سى. گرى لينگ) است و توسط امير مازيار ترجمه و توسط مؤسسه نشر جهاد منتشر شده است. (۲) فصل معرفت شناسى در كتاب «نگرش هاى نوين در فلسفه» (جلد اول، انتشارات طه) نوشته گرى لينگ و ترجمه يوسف دانشور. كتاب معرفت شناسى، نوشته رابرت آئودى از سرى كتاب هاى مقدماتى انتشارات راتلج است نيز كتاب مقدماتى مناسبى در اين زمينه به زبان انگليسى است. همچنين دو مدخل Epistemology و Analysing theory of knowledge در دايرة المعارف فلسفى استنفورد (http://plato.stanford.edu) براى آشنايى بيشتر با موضوع تحليل معرفت و منابعى براى مطالعات بيشتر مناسب هستند.
سايت هاى اينترنتى راهنماى پژوهش معرفت شناسى (The Epistemology Research Guide) (http://www.ucs.louisiana.edu/~kak7409/EpistemologicalResearch.htm)، صفحه معرفت شناسى The Epistemology Page، (http://pantheon.yale.edu.%7Ekd47/e-page.htm) و راهنماهاى بسيار كاملى درباره منابع مختلف درباره معرفت شناسى را ارائه و بر اساس موضوع مرتب كرده اند.

_________________

انجمن تجلیل از چهره های ماندگار و سخنان بزرگان
(( گفتگو با آدمیان ترسو ، خواری بدنبال دارد. ارد بزرگ ))
(( آدم چیزی است که بر او چیره می باید شد . فريدريش ويلهلم نيچه ))