تجلیل از چهره های ماندگار و سخنان بزرگان

maral

و maral می گه :

دولت در دولت

بابک غفوري آذر
روزنامه اعتماد :
سيدمحمد بهشتي نخستين مديرعامل بنياد فارابي و از معماران سينماي بعد از انقلاب ايران در گفت وگوي معروفش راجع به جشنواره فجر در سال 65 با ترجيع بند «دگرگوني در سينما با ديزالو اتفاق مي افتد نه با کات» گفته بود که «جشنواره فجر کارلو وي واري يا ونيز يا مثلاً قاهره نخواهد بود. جشنواره هويتي خواهد داشت که براي عده يي از فيلمسازان به همان ميزان اعتبار داشته باشد که جشنواره کن براي عده يي ديگر دارد.» 20 سال بعد با جنجال ها و اتفاقاتي که بر سر داوري و اهداي جوايز در جشنواره فجر پيش آمد به نظر مي رسد که ظاهراً هدف اوليه بنيان گذاران جشنواره فجر در اعتباربخشي به اين رويداد ساليانه سينماي ايران محقق شده است. اما آيا تمام جنجال هاي پيش آمده در فجر 25، لزوماً براي جوايز و داوري هاي آن بود؟

---

اواخر تيرماه ملتهب سال 84، زماني که محمود احمدي نژاد به عنوان رئيس جمهور جديد ايران مشغول مذاکره و رايزني براي انتخاب همکاران آينده اش بود، در محافل سينمايي و مطبوعاتي شايعاتي به گوش مي رسيد مبني بر آنکه تعدادي از سينماگران بانفوذ و شناخته شده کشور در ديدارهايي با بعضي مسوولان سياسي به آنها يادآور شده بودند که فضاي کنوني سينما انتخاب افرادي با زمينه هاي فکري و گرايش هاي فرهنگي خاص را برنمي تابد و هر چند دولت جديد با اهداف و شعارهاي متفاوت به پيروزي رسيده اما حتي الامکان بايد فردي متعادل بر مسند مديريت سينمايي کشور انتخاب شود. هر چند هيچ گاه انجام اين ديدارها به طور رسمي تاييد نشد اما بسياري انتخاب محمدرضا جعفري جلوه مدير سابق شبکه اول سيما که به داشتن رابطه مناسب با سينماگران و شناخت فضاي کلي سينما معروف بود را حاصل همين مذاکرات مي دانستند. در واقع او بهترين گزينه يي بود که در ميان نام هاي مطرح شده در آن مقطع براي تصدي پست معاونت سينمايي وزارت ارشاد به ذهن سينماگران مي رسيد. انتخاب جعفري جلوه که به هر صورت خاستگاه سياسي متفاوت از مديران پيشين سينما داشت اما به تندروي و نظرات خاص گزينه هاي ديگر معروف نبود براي سينماگران معنا و مفهومي چندگانه داشت. اينکه به هر صورت همچنان فضا براي فعاليت اکثر آنها مهيا خواهد بود اما ديگر در آن نمي توان به تندروي هاي چند سال گذشته دست زد و سوژه ها و مضاميني را براي ساخت انتخاب کرد که در باور عمومي جامعه «ملتهب» محسوب شوند. اما محمود احمدي نژاد مانند ديگر نامزدهاي رئيس جمهوري از ميان سينماگران همکاراني داشت که براي پيروزي او در ميدان رقابت حساس آن دوره تلاش مي کردند. طبيعي بود که حداقل انتظار آن سينماگران بعد از پيروزي مسند مديريت سينمايي کشور باشد. اتفاقاتي که بعد از پيروزي احمدي نژاد افتاد هر چند مطابق پيش بيني هاي اوليه نبود اما رئيس جمهور يارانش را تنها نگذاشت و همچنان حضورشان را در فضاي مديريت فرهنگي و هنري کشور با اعطاي پست هاي «مشاوره يي» تضمين کرد. اين چنين بود که مديريت سينمايي کشور از يک سال و نيم پيش يک جريان دوقطبي را در مديريتي شاهد بوده که در مقاطع مختلف سعي بر تاثيرگذاري بر يکديگر داشته اند. جعفري جلوه در نخستين سال مديريتي خود با تغييرات اندک در جمع مديران سينمايي کشور عملاً مطابق خواست سينماگران حرکت کرد. عليرضا رضاداد بر مسند مديريت بنياد سينمايي فارابي ابقا شد و محمود اربابي صرفاً جاي جعفر صانعي مقدم در پست مديريت اداره کل نظارت و ارزشيابي را گرفت. جشنواره بيست و چهارم فيلم فجر به عنوان نخستين مقطع ارزيابي جدي مديران جديد بيشتر فرصتي بود براي رقيبان در سايه تا عملکرد مديران دوران جديد را ببينند. جشنواره يي که با نمايش فيلم «آفسايد» و اهداي جايزه به فيلم هايي چون «چهارشنبه سوري» و «به نام پدر» با سوژه هاي خاص، بهانه را به منتقدان عيب جو داد. پيش از جشنواره البته فيلم بيرون مانده يي چون «مکس» نيز که مديران قبلي هيچ گاه اجازه اکرانش را نداده بودند به نمايش درآمده بود تا دلايل کافي براي منتقدان فراهم باشد. اين چنين بود که وزير ارشاد در مقابل موج انتقادات بعد از جشنواره بيست و چهارم مجبور به حمايت از مديرش شد و در مقابل دلايل مطرح شده از سوي منتقدان، عملکرد و فضاي جشنواره فجر بيست و چهارم را منتسب به مديران پيشين کرد و نويد دستيابي به اهداف و برنامه هاي دولت جديد در حوزه سينما را به سال 85 موکول کرد. سالي که البته قبل از شروع مشخص بود با افزايش انتقادات ديگر، در آن امکان نمايش فيلم هايي چون مکس و آفسايد وجود نخواهد داشت.

---

سال 85 سينماي کشور در حالي سه ماهه اول خود را پشت سر گذاشت که آشکارا سخت گيري بيشتري در اعطاي پروانه هاي نمايش و ساخت صورت مي گرفت. هر چند که اين احتمال درباره وجود حساسيت هايي براي فعاليت تعدادي از سينماگران تقريباً منتفي شده بود اما هر مضموني نيز پروانه ساخت نمي گرفت. در همان زماني که مديران فعلي مشغول تشويق سينماگران به انتخاب مضاميني مرتبط با مفاهيم معنوي و معناگرايي و دفاع مقدس بودند، در سينماها اتفاق ديگري افتاد. مخاطبان سينما به شکل قابل توجهي در سه ماهه اول سال افزايش يافته بودند و يک فيلم اين موقعيت را داشت تا رکورد فروش سينماي ايران را با دستيابي به رقم رويايي يک ميليارد توماني بشکند. اين موضوع به هر شکل مي توانست پشتوانه يي براي اين مديران که همواره سايه حضور رقيباني جدي را بر سر خود احساس مي کردند، باشد.

منتقدان عيب جو با اشاره به مضامين و فضاي فيلم هاي در حال نمايش همچنان بر طبل انتقاد مي کوبيدند و آنچه را بر پرده سينماها به نمايش درمي آمد متناسب با ويژگي هاي دولت نهم نمي دانستند. در چنين شرايطي، هرازگاهي وزير ارشاد نيز مجبور به ورود به موضوع و پاسخگوي منتقدان مي شد.آشکارترين رفتار درباره اکران فيلم «طبل بزرگ زير پاي چپ» بود که وزير در محلي که فکرش را نمي کرد مجبور به پاسخگويي درباره آن شد و بعدها به عنوان سخنران پيش از خطبه هاي نماز جمعه و سرانجام به شکل علني گفت که بعضي از فيلم هاي در حال نمايش در سينماها را نمي پسندد و باز هم آنها را به سياست هاي دولت پيشين مربوط دانست و نويد فيلم هاي مورد قبول را در سال آينده داد. در چنين شرايطي ديدار تعدادي از کارگردانان سينما به همراه وزير ارشاد و مديران سينمايي با مقام معظم رهبري فرصتي بود براي کاستن از اين فشارها. صحبت هاي قابل توجهي که در آن ديدار مطرح شد تبديل به سرمشق و الگويي براي سينماگران و مديران سينمايي ارشد شد که در هر محفل و جمعي آن را به منتقدانشان يادآور شوند تا آنجا که در جشن خانه سينما نيز جايگزين بيانيه رسمي خانه سينما شود. در ميان رقابت پنهان مديران فعلي و در سايه، که در مقطعي حتي به اوج خود نيز رسيده و شايعه تغيير معاونت سينمايي به شدت مطرح شد، خود سينماگران نيز دچار مناقشاتي بودند. از جنجال هاي مديريت خانه سينما تا انشعاب و جدايي ميان تهيه کنندگان، همگي مشکلاتي بود که مديريت سينمايي را مجبور به دخالت و حل موضوع مي کرد. هر چند اين مشي همواره هم به حل کامل موضوع منتهي نمي شده و مناقشه تهيه کنندگان همچنان پابرجاست. اما جشنواره فجر در راه بود. جشنواره يي که هم برگزارکنندگان و هم منتقدان انتظارش را مي کشيدند.

---

جشنواره بيست و پنجم فيلم فجر از اعلام اعضاي هيات انتخابش آغاز شد. ترکيبي که به عنوان افراد تعيين کننده فيلم هاي بخش اصلي و مهمان اعلام شد، بيشتر مورد تاييد همان منتقدان بود. اين ترکيب البته در نهايت انتخاب معقولي داشت. در واقع به جز يک فيلم، ساير آثار از اکثر کارگردانان شناخته شده در فهرست بخش مسابقه جشنواره ديده مي شدند. حتي فيلم «سنتوري» داريوش مهرجويي هم از نظر هيات انتخاب، مجاز به شرکت در جشنواره بود. تا روزهاي اوليه مانده به شروع جشنواره ظاهراً اوضاع بر وفق مراد پيش مي رفت اما يک اتفاق اين شرايط را بر هم زد. ساخته آخر داريوش مهرجويي به رغم انجام تغييرات مورد نظر هيات انتخاب، همچنان براي نمايش دچار مشکل بود و سازندگان فيلم نيز ديگر حاضر نبودند تغييرات جديد را که بسيار بيشتر از خواسته هاي اوليه بود اعمال کنند. سرآغاز اين خواسته هاي جديد مشخص نبود اما به هر صورت عواملي بودند تا نام اين فيلم از جدول اوليه برنامه نمايش فيلم ها حذف شود. به اين ترتيب جشنواره يي که قرار بود آرام باشد و تمهيدات بسياري، از جمله راضي کردن سينماگران بيرون مانده از بخش مسابقه، با پذيرفتن فيلم هايشان در اين بخش انجام شده بود، با جنجال آغاز شد. فيلم کارگردان پرسابقه يي چون داريوش مهرجويي از جشنواره حذف شده بود و اين موضوع از نگاه مخاطبان و سينماگراني که جايگاه مهرجويي را فراتر از اعمال سليقه هاي مديريتي مي دانستند، پذيرفتني نبود. به اين ترتيب، در حالي که نمايش به تدريج فيلم هايي که منطبق با سياست ها و سليقه هاي مديران جديد ساخته شده بودند چندان با استقبال منتقدان مواجه نمي شد، مديران جشنواره با هوشمندي تلاش کردند تا شرايط نمايش سنتوري را به رغم نداشتن پروانه نمايش فراهم کنند تا بعدها متهم به جزمي نگري نشوند. نمايش سنتوري و اصرار بر اکران فيلم جديد مسعود کيميايي «رئيس» در سينماهاي مردمي رونقي نسبي به جشنواره بخشيد اما هنوز پرده اصلي ماجرا شروع نشده بود. ماجرا از 20 بهمن آغاز شد، روزي که داوران، اسامي نامزدهاي بخش مسابقه سينماي ايران را اعلام کردند. تا پيش از آن، در حالي که به شدت وجود فيلم هايي با مضامين سطحي معناگرايي و استفاده از مفاهيم معنوي و ديني در شکل نسنجيده و نپخته در جشنواره احساس مي شد اما اين در حالي بود که به نظر مي رسيد مديران جديد از حاصل کار خود رضايت دارند به ويژه در زمينه سينماي دفاع مقدس. آنچنان که تنوع مضموني فيلم هاي امسال را دليلي بر تاييد سياست هاي جديد و فراهم شدن فضا براي بيان همه نوع داستاني، البته به دور از التهاب هاي خاص جامعه عنوان مي کردند. ترکيب داوران هم آنقدر مطمئن بود که مطابق همين نظرات و خواسته ها عمل کند. اما روز20 بهمن، اتفاق ديگري افتاد. داوران در ميان تعجب، صرفاً چند فيلم خاص را پسنديده بودند و با بي اعتنايي از کنار فيلم هاي شاخصي که انتظار مي رفت مورد توجه قرار گيرند، گذشته بودند. اين بي اعتنايي طيف قابل توجهي از فيلم ها، از سنتوري داريوش مهرجويي تا اخراجي هاي مسعود ده نمکي، پاداش سکوت مازيار ميري و دست هاي خالي ابوالقاسم طالبي را دربرمي گرفت. از بخت بد مديران، برنامه هاي نمايش اکثر اين فيلم ها در سينماي رسانه ها نيز بعد از اعلام نامزدها برنامه ريزي شده بود تا تمام عوامل آنها در نشست هاي رسانه يي حمله هاي شديدي را متوجه داوران کنند. از 20 تا 22 بهمن اين اعتراض ها ادامه داشت و هر چند به دليل تعطيلي روزنامه ها و توجه ساير رسانه ها به راهپيمايي 22 بهمن، ابتدا بازتاب چنداني پيدا نکرد اما با اتفاق هايي که در مراسم اختتاميه افتاد، سرانجام جلوه بيروني آشکاري پيدا کرد. مراسم اختتاميه جشنواره يي که به هر صورت بايد محلي براي تجليل از برگزارکنندگان باشد، تبديل به محلي براي حمله به مديرانش شد. مسعود ده نمکي به شيوه منحصر به فرد خودش آشکارا مراسم را عليه برگزارکنندگان شوراند و بهرام رادان نيز به شکلي سمبليک اعتراض اش را بيان کرد. اين اعتراض ها فرداي روز اختتاميه و در مراسم اهداي جوايز جنبي نيز ادامه يافت؛ آنچنان که دبير جشنواره را وادار به پاسخگويي لفظي به معترضان کرد، طوري که از سازندگان دو فيلم «روز سوم» و «خون بازي» خواست يک بار ديگر فيلمشان را براي «مريلا زارعي» بازيگر معترض داوري ها نشان دهند تا او سطح عملکرد «باران کوثري» را در آنها ببيند. اعتراض ها به جشنواره فجر در روزهاي بعد و تا به حال ادامه يافته و البته با ورود منتقدان در سايه شکل متفاوتي يافته است.

---

سيدمحمد بهشتي در همان گفت وگوي 20 سال پيش گفته بود که جشنواره فجر ابزاري است تا سياست هاي هدايتي و حمايتي مديريت سينمايي را به سينماگران بيان کند و از مجراي جوايزي که به برگزيدگانش مي دهد نوع سينماي مطلوب سال آينده را مشخص کند. اين شاخصه جشنواره فجر در تمام سال هاي برگزاري همواره از سوي مديرانش رعايت شده. به طور طبيعي مديران دولتي که جشنواره يي را برگزار مي کنند اهداف خود را در اجراي آن لحاظ مي کنند و در انتخاب برگزيدگانش نيز به همين شاخصه ها رجوع مي کنند. اما امسال گويي معترضان فجر حاصل و دستاورد خود را نمونه عيني اين شاخصه ها مي دانستند و بر سر دريافت اين جايزه دولتي با يکديگر بحث و مجادله مي کردند. جالب اينجاست که خود داوران نيز در اعطاي جايزه بهترين فيلم با ذکر ترکيب «به رغم شتابزدگي» فرصت را براي معترضان فراهم کرده بودند. مديران سينمايي کشور تصور مي کردند با توجه به رويکرد مضموني در فيلم هاي امسال و اهداي جايزه به فيلمي که تصويري از رشادت و پايمردي دوران دفاع مقدس را به تصوير مي کشد، توانسته اند پاسخ قاطعانه يي به منتقدان تيزبين خود بدهند. اما ظاهراً منتقدان امسال از زاويه يي ديگر وارد شده بودند. آنها بي اعتنايي داوران به فيلم هاي خاصي از کارگردان شناخته شده را نشانه يي از بي توجهي مديريت سينمايي به نوع سينماي مطلوب دولت نهم مي دانستند. با جنجال هاي معترضان که اتفاقاً همراهاني از طيف سينماگران متفاوت و روشنفکر هم پيدا کرده بودند، پاي نهادهاي سياسي و دولتي نيز وسط کشيده شد. عماد افروغ در روز 24 بهمن و در پايان جلسه علني مجلس شوراي اسلامي از بررسي نحوه داوري جشنواره فجر در کميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي خبر داد. نکته يي که اين نماينده جنجالي مجلس درباره دلايل اين موضوع عنوان مي کرد به همان نکات اعتراضي سازندگان فيلم اخراجي ها بازمي گشت. اينکه فيلم انتخابي مخاطبان جشنواره و مردم جايي در بين برگزيدگان داوري ندارد و مجلس قصد دارد دلايل اين موضوع را بررسي کند. احتمالاً نمايندگان مجلس نيز اعتقاد داشتند که جوايز جشنواره فراتر از سليقه داوري 7 نفره بوده و احتمالاً مناسباتي پنهاني در اين زمينه وجود داشته است. از اين قسمت ماجرا سينماگراني منتسب به جريان حرفه يي سينما که در ابتدا همراهي وسيعي با معترضان نشان داده بودند، با بالا گرفتن موضوع و باز شدن پاي فعالان سياسي ترجيح دادند راه خود را جدا کنند و تلويحاً به حمايت مديران سينمايي برخيزند. مازيار ميري و بهرام رادان دو تن از شاخص ترين اين چهره ها با انتشار يادداشت هايي به توضيح عملکرد خود پرداخته و سعي کردند اعتراض ها را محدود به خانواده سينما بدانند. در ميان مديران سينمايي محمدرضا جعفري جلوه در همان مراسم اهداي جوايز جنبي در چند جمله کوتاه درباره «الزامات حضور در يک ميدان رقابت» پاسخ کوتاهي به منتقدان و معترضان داد و بعد با بالا گرفتن موضوع عليرضا رضاداد نيز در گفت وگويي با خبرگزاري فارس توضيحاتي چند درباره جشنواره داد. اما به رغم تمام اين تلاش ها آتش روشن شده بود. منتقداني که در طول سال، برگزاري جشنواره فجر را انتظار مي کشيدند، حاضر نبودند به آساني فرصت پيش آمده را از دست بدهند و با دامن زدن به آن و به مدد وجود چهره هاي جنجالي چون «مسعود ده نمکي» بحث را به سطح عموم جامعه تسري دادند. به اين ترتيب يک بار ديگر وزير ارشادي که در شب اختتاميه جشنواره با اعتماد به نفس و رضايت کامل از برگزاري جشنواره صحبت مي کرد مجبور شد اين بار از عملکرد مديرانش در کميسيون فرهنگي مجلس دفاع کند. در چنين شرايطي منتقدان سياسي اين دو سال به رغم پايان يافته تلقي شدن موضوع، هرازگاهي با اقداماتي مانند انتشار بيانيه هاي سرگشاده با تندترين ادبيات ممکن و ظاهر شدن در برنامه هاي تلويزيوني، سعي در داغ نگه داشتن موضوع دارند تا با تداوم آن به اهداف خود دست پيدا کنند. اهدافي که در طول يک سال و نيم اخير درصدد دستيابي به آن بوده اند.

---

سينماي ايران در آستانه سال جديد در حالي شاهد رقابت پيدا و پنهان مديران و دولتمردانش است که آشکارا حاصل اين گونه مجادلات طولاني مدت را در ساختارش مي بيند. طيف بندي متعدد سينماگران و جبهه گيري هاي فراوان و تلاش براي دستيابي هر چه بيشتر به کمک هاي دولتي، که سرانجامي جز توليد فيلم هاي ضعيف و اختلافات فراوان درون صنفي ندارد، از نتايج اين اختلافات است. آخرينً اين مجادلات در مناقشه اخير ميان سينماداران و تهيه کنندگان نمود پيدا کرده است که حتي دستيابي به يک آيين نامه ساده اکران، در سال آينده را ناممکن ساخته است. «کيانوش عياري» کارگردان شناخته شده سينماي ايران سال 1370 و در يک نظرخواهي از سينماگران درباره داوري هاي جشنواره فجر به نکات جالبي اشاره کرده بود. نکاتي که حالا مي تواند بعد از 15 سال، شرح حال فعلي سينماي ايران و اتفاق هاي جشنواره فيلم فجر باشد؛ «شخصاً با برگزاري هرگونه رقابتي در عرصه کارهاي هنري مخالفم. زيرا رقابت و هنر مثل آب و آتش هستند. آب را که بپاشي آتش خاموش مي شود و رقابت را که بياوري هنر به بازي گرفته مي شود.»

_________________

آنکه به سرنوشت میهن و مردم سرزمین خویش بی انگیزه است ارزش یاد کردن ندارد . ارد بزرگ

ایمان از کردار جدا نیست و عمل از پندار . جبران خلیل جبران